Satranç Terimleri Sözlüğü ve Anlamları
Satranç terimleri, oyundaki taşları, hamleleri, konumları ve sonuçları anlatan adlardır. En sık karşına çıkanlar şah, mat, pat, rok, terfi, geçerken alma, çatal, açmaz, şiş, feda, gambit, kalite, tempo ve zugzwangdır. Aşağıda bu terimlerin her birini kısa bir tanım ve İngilizce karşılığıyla, tek bir sözlük tablosunda ve konu konu bulacaksın; sonunda da bir kısa oyunu bu terimlerle okuyoruz.
Terimleri tahtada görmek en hızlı öğrenme yoludur. Bu sitedeki satranç oyununu açıp her terimi bir konumda denersen tanımlar kalıcı olur.
Satranç terimleri sözlüğü: tek tabloda
Aşağıdaki tablo en çok kullanılan satranç terimlerini alfabetik sırayla verir. İngilizce sütunu, kitaplarda ve uygulamalarda göreceğin karşılıktır.
| Terim | İngilizcesi | Anlamı |
|---|---|---|
| Açarak şah | Discovered check | Bir taş çekilince arkasındaki taşın şah çekmesi |
| Açılış | Opening | Oyunun ilk 10-15 hamlelik bölümü |
| Açık sütun | Open file | Üzerinde hiç piyon olmayan sütun |
| Açmaz | Pin | Kıpırdarsa arkasındaki değerli taşı açığa çıkaracak taş |
| Ağır taş | Major piece | Kale ve vezir |
| Arka sıra | Back rank | Oyuncunun kendi tarafındaki ilk sıra (beyaz için 1, siyah için 8) |
| Çatal | Fork | Bir taşın aynı anda iki ya da daha çok taşa saldırması |
| Çifte şah | Double check | İki taşın aynı anda şah çekmesi |
| Feda | Sacrifice | Daha büyük kazanç için bilerek taş vermek |
| Fianketto | Fianchetto | Filin b2, g2 (siyahta b7, g7) karesine çıkarılması |
| Fil çifti | Bishop pair | İki filin birlikte elde tutulması |
| Gambit | Gambit | Açılışta gelişim için bilerek piyon vermek |
| Geçer piyon | Passed pawn | Kendi ve yan sütunlarda önünde rakip piyon olmayan piyon |
| Geçerken alma | En passant | İki kare ilerleyen piyonun tek kare gitmiş gibi alınması |
| Gelişim | Development | Taşları başlangıç karelerinden oyuna sokmak |
| Hafif taş | Minor piece | At ve fil |
| Kalite | Exchange | Kale ile hafif taş arasındaki değer farkı |
| Mat | Checkmate | Kurtuluşu olmayan şah; oyunu bitirir |
| Notasyon | Notation | Hamlelerin yazıyla kaydı |
| Oyun ortası | Middlegame | Açılıştan sonra, taşların çoğu tahtadayken |
| Oyun sonu | Endgame | Taşların çoğu değişildikten sonraki bölüm |
| Pat | Stalemate | Şah tehdit altında değil ama yasal hamle yok; beraberlik |
| Rok | Castling | Şah ile kalenin tek hamlede yer değiştirmesi |
| Şah | Check | Şaha yapılan saldırı (aynı zamanda taşın adı: King) |
| Şiş | Skewer | Öndeki değerli taş kaçınca arkadakinin alınması |
| Tempo | Tempo | Bir hamlelik zaman |
| Terfi | Promotion | Son sıraya ulaşan piyonun başka bir taşa dönüşmesi |
| Zugzwang | Zugzwang | Her hamlenin konumu kötüleştirdiği durum |
Tahta ve taş terimleri nelerdir?
Tahta terimleri, satranç tahtasındaki kareleri ve bölgeleri adlandırır. Tahta 8 × 8 karedir; dikey çizgilere sütun (a-h), yatay çizgilere sıra (1-8), aynı renk karelerden oluşan eğik çizgilere çapraz denir. Her karenin adı sütun harfi ve sıra rakamından oluşur: e4, f7, a1 gibi.
- Merkez, tahtanın ortasındaki d4, e4, d5 ve e5 kareleridir. Açılış ilkelerinin çoğu bu dört kareyi tutmak üzerine kuruludur.
- Şah kanadı, e-h sütunlarının olduğu taraftır; şahın başlangıçta durduğu yarı. Vezir kanadı ise a-d sütunlarıdır.
- Hafif taş at ve fildir, ağır taş kale ve vezirdir. Puan karşılaştırması için satranç taşları yazısındaki tabloya bakabilirsin.
- Fil çifti, iki filin birlikte tahtada olmasıdır ve açık konumlarda küçük bir üstünlük sayılır.
Kaleler için iki terim daha bilmek işine yarar. Açık sütun, üzerinde hiç piyon kalmamış sütundur; kale ya da vezir buraya yerleşince rakibin tarafına kadar uzanır. Yedinci sıra (siyah için ikinci sıra), rakibin piyonlarının başladığı sıradır; oraya ulaşan bir kale hem piyonlara saldırır hem rakip şahı arka sırada tutar.
Piyon yapısıyla ilgili üç terim de sık geçer. Geçer piyon, önünü kesecek rakip piyon kalmamış piyondur. Çift piyon, aynı sütunda üst üste duran iki piyondur. Yalnız piyon (izole piyon), iki yanındaki sütunlarda kendi piyonu olmayan piyondur ve başka bir piyonla korunamaz.
Şah, mat ve pat ne demek?
Şah, bir taşın rakip şaha saldırmasıdır; şah çekilen oyuncu bir sonraki hamlesinde bu saldırıyı kaldırmak zorundadır. Bunun üç yolu vardır: şahı kaçırmak, araya taş koymak ya da saldıran taşı almak.
Mat, bu üç yoldan hiçbirinin işe yaramadığı şahtır. Mat olan oyuncu kaybeder. Mat çeşitlerinin isimleri ve örnekleri için satranç mat çeşitleri yazısına bak.
Pat, sırası gelen oyuncunun şahı tehdit altında değilken hiç yasal hamlesinin kalmamasıdır. Pat beraberliktir. Örneğin siyah şah h8’de, beyaz vezir f7’de ve beyaz şah g6’daysa, sıra siyahta olduğunda siyah ne g8’e, ne g7’ye, ne h7’ye gidebilir; şah da çekilmemiştir, bu yüzden oyun pat biter.
Beraberlik (halk arasında remi) yalnız patla olmaz: üç kez tekrar, 50 hamle kuralı, yetersiz materyal ve iki oyuncunun anlaşması da beraberlik getirir. Pes etmek (terk etmek) ise oyunu mat beklemeden bırakmaktır.
Özel hamle terimleri: rok, terfi, geçerken alma
Satrançta üç özel hamle vardır ve üçünün de kendi adı vardır.
- Rok, şahın kaleye doğru iki kare gidip kalenin şahın öbür yanına geçtiği hamledir. Şah kanadına yapılana kısa rok (O-O), vezir kanadına yapılana uzun rok (O-O-O) denir.
- Terfi, rakibin son sırasına ulaşan piyonun vezir, kale, fil ya da ata dönüşmesidir. Vezir dışında bir taş seçmeye alt terfi denir.
- Geçerken alma, ilk hamlesinde iki kare ilerleyip senin piyonunun yanına gelen piyonu, tek kare gitmiş gibi çapraz alarak tahtadan kaldırmaktır.
Üçünün de tam koşullarını ve yapılamadığı durumları rok, terfi ve geçerken alma yazısında motorla denenmiş örneklerle anlattık.
Taktik terimleri nelerdir?
Taktik terimleri, bir iki hamlede taş kazandıran ya da mat eden kısa hamle dizilerinin adlarıdır.
- Çatal: tek taşla iki hedefe saldırmak. En bilineni at çatalıdır.
- Açmaz: bir taşın, arkasındaki daha değerli taş yüzünden kıpırdayamaması. Arkada şah varsa açmaz mutlaktır, taşı oynatmak kuralla yasaktır; arkada başka bir taş varsa görelidir.
- Şiş: açmazın tersi; öndeki değerli taş kaçınca arkadaki alınır.
- Açarak şah ve çifte şah: önündeki taşı çekerek arkadaki uzun menzilli taşla şah çekmek; çekilen taş da şah çekiyorsa çifte şah olur.
- Feda: karşılığında daha fazlasını almak için bilerek taş vermek.
Bunların her birini çizimli konumlarla satranç taktikleri yazısında çözdük.
Strateji terimleri: tempo, kalite, zugzwang
Strateji terimleri, tek bir hamleden çok oyunun genel gidişini anlatır.
Tempo, bir hamlelik zamandır. Rakibin taşına saldırıp onu geri çektirmek sana tempo kazandırır; aynı taşı gereksiz yere iki kez oynamak tempo kaybettirir.
Kalite, kale ile hafif taş arasındaki farktır. Kalesini rakibin atına ya da filine veren oyuncu kalite kaybeder. Yaygın puanlarla (kale 5, at ve fil 3) bu fark 2 puandır.
Değiş (değiş tokuş), iki tarafın eşit değerde taşları karşılıklı almasıdır. Önde olan taraf için değiş genelde iyidir, çünkü tahtada az taş kaldıkça üstünlük daha kolay kazanca döner.
Gambit, açılışta gelişim ya da merkez için bilerek piyon vermektir. Gambitli ve gambitsiz açılışların isimleri satranç açılışları yazısında.
Zugzwang, Almanca kökenli bir terimdir ve sırası gelen oyuncunun her hamlesinin konumunu kötüleştirdiği durumu anlatır. Satrançta pas geçmek yoktur; oynamak zorundasın. En çok yalnız şahların ve piyonların kaldığı oyun sonlarında görülür.
Çözülmüş örnek: bir oyunu terimlerle okumak
Bir terimi bilmek ile tahtada tanımak ayrı şeylerdir. Légal matı adıyla bilinen kısa oyun, yukarıdaki terimlerin çoğunu yedi hamlede gösterir:
1.e4 e5 2.Af3 d6 3.Fc4 Fg4 4.Ac3 g6? 5.Axe5! Fxd1?? 6.Fxf7+ Şe7 7.Ad5#
Hamle hamle hangi terim nerede:
- Açılış ve gelişim. İlk dört hamlede iki taraf merkeze piyon sürer, atları ve filleri oyuna sokar.
- Açmaz. 3…Fg4 ile siyah fil f3’teki atı d1’deki vezire karşı açmaza alır. Arkada şah değil vezir olduğu için açmaz görelidir: at oynayabilir ama vezir açıkta kalır.
- Feda. 5.Axe5! beyaz atı açmazdan çıkarır ve veziri bilerek verir. Siyah 5…dxe5 oynasaydı beyaz 6.Vxg4 ile taşı geri alırdı.
- Şah. Siyah 5…Fxd1?? ile veziri alır. 6.Fxf7+ şah çeker; motorla baktığımızda siyahın bu konumda tek yasal hamlesi 6…Şe7’dir.
- Mat. 7.Ad5# ile e7’deki şah kaçacak kare bulamaz: d7’yi e5’teki at, f6’yı d5’teki at, e8 ve e6’yı f7’deki fil tutar. f7’deki fil e5’teki atla korunduğu için alınamaz; d8, f8 ve d6’da da siyahın kendi taşları vardır.
Beyaz veziri vermiş ama oyunu kazanmıştır. Feda ile taş kaybı arasındaki fark burada açıkça görünür: verdiğin taş karşılığında mat geliyorsa feda doğrudur.
Nasıl doğruladık?
Yazıdaki bütün hamle dizilerini ve konumları bu sitedeki satranç oyununun kendi kural motoruyla oynattık. Légal matının her hamlesinin yasal olduğunu, Türkçe yazımın motorun ürettiği gösterimle birebir aynı olduğunu, 6.Fxf7+ sonrasında tek yasal hamlenin 6…Şe7 olduğunu ve son konumun mat olduğunu denetledik. Pat örneğindeki konumun da motor açısından pat olduğunu (şah tehdit altında değil, yasal hamle sıfır) aynı yolla doğruladık. Hamlelerin nasıl yazıldığını öğrenmek istersen satranç notasyonu yazısına geç.
Terimlerin bir kısmı başka oyunlarda da karşına çıkar. Dama oyununda da son sıraya ulaşan taş güçlenir, ama satrançtaki terfiden farklı olarak orada her taş aynı türe, damaya dönüşür.
Sık sorulan sorular
Satrançta mat ile pat arasındaki fark nedir?
Matta şah tehdit altındadır ve hiçbir hamle bu tehdidi kaldıramaz; mat eden oyuncu kazanır. Patta şah tehdit altında değildir ama sırası gelen oyuncunun yapabileceği hiçbir yasal hamle yoktur; oyun berabere biter.
Satrançta kalite ne demek?
Kalite, kale ile hafif taş (at ya da fil) arasındaki değer farkıdır. Kalesini rakibin atı ya da filiyle değişen oyuncu kalite kaybetmiş, karşı taraf kalite kazanmış olur. Yaygın puanlarla bu fark yaklaşık 2 piyondur.
Zugzwang ne demek?
Zugzwang Almanca bir satranç terimidir ve 'hamle zorunluluğu' anlamına gelir. Sırası gelen oyuncunun yapabileceği her hamle konumunu kötüleştiriyorsa o oyuncu zugzwangdadır. Satrançta pas geçmek yasak olduğu için oynamak zorundadır.
Satranç terimlerinin İngilizcesi nedir?
En sık kullanılanlar: şah check, mat checkmate, pat stalemate, rok castling, terfi promotion, geçerken alma en passant, çatal fork, açmaz pin, şiş skewer, feda sacrifice, kalite exchange, geçer piyon passed pawn. Taşlar ise King, Queen, Rook, Bishop, Knight ve Pawn'dır.
Satrançta gambit nedir?
Gambit, açılışta daha hızlı gelişim, merkez ya da saldırı karşılığında bilerek piyon (bazen taş) vermektir. Vezir Gambiti 1.d4 d5 2.c4 ile, Şah Gambiti 1.e4 e5 2.f4 ile başlar.