JojuGames

Satrançta Rok, Terfi ve Geçerken Alma

Satrançta rok, şahın kaleye doğru iki kare gittiği ve kalenin şahın üstünden atlayıp hemen yanına geçtiği tek hamledir. Kısa rokta beyaz şah e1’den g1’e, kale h1’den f1’e; uzun rokta şah c1’e, kale d1’e gider. Rok için şah ve o kale hiç oynamamış, aradaki kareler boş olmalı ve şah tehdit altındaki bir kareden başlayamaz, geçemez, oraya varamaz.

Rok, piyon terfisi ve geçerken alma satrancın üç özel hamlesidir. Üçü de bu sitedeki satranç oyununda uygulanır. Aşağıda her birinin tam koşullarını, yapılamadığı durumları ve yeni başlayanların en çok yanıldığı kenar durumlarını, oyunun kendi kural motoruyla denediğimiz konumlarla anlatıyoruz.

Satrançta rok nasıl yapılır?

Rok yapmak için şahını kaleye doğru iki kare yana götürürsün; kale de şahın üstünden atlayıp şahın öbür yanındaki kareye geçer. İki taş tek hamlede oynar ve bu hamle şahın oynadığı hamle sayılır.

Rok Gösterim Şah Kale
Beyaz kısa rok O-O e1 → g1 h1 → f1
Beyaz uzun rok O-O-O e1 → c1 a1 → d1
Siyah kısa rok O-O e8 → g8 h8 → f8
Siyah uzun rok O-O-O e8 → c8 a8 → d8

Kısa rok şah kanadına, yani şahın yakınındaki kaleye doğru yapılır. Uzun rokta şahla kale arasında üç kare vardır ve bunlardan b1’in de boş olması gerekir. Bu sitedeki oyunda şahını iki kare yana götürmen yeterli, kale kendiliğinden yerine geçer. Gerçek tahtada da önce şahı oynamak doğru alışkanlıktır.

Örnek: 1.e4 e5 2.Af3 Ac6 3.Fc4 Fc5 4.O-O dizisinde beyaz dördüncü hamlede kısa rok yapar. Uzun rok için 1.d4 d5 2.Ac3 Ac6 3.Ff4 Ff5 4.Vd2 Vd7 5.O-O-O O-O-O dizisinde iki taraf da vezir kanadına rok yapar.

Rok kuralları: soldaki tahtada beyaz şah e1'den g1'e, kale h1'den f1'e oklarla gidiyor; sağdaki tahtada a6'daki siyah fil f1 karesini tuttuğu için kısa rok yasak, uzun rok serbest

Rok kuralları: hangi durumlarda yapılamaz?

Rok, aşağıdaki koşulların hepsi aynı anda sağlanıyorsa yapılabilir. Biri bile eksikse rok yasaktır.

  1. Şah hiç oynamamış olmalı. Şah bir kez oynadıysa, eski karesine dönse bile, iki taraftaki rok hakkı da gider.
  2. Rok yapılacak kale hiç oynamamış olmalı. h1’deki kale oynadıysa yalnız kısa rok hakkı gider, a1’deki kaleyle uzun rok hâlâ yapılabilir.
  3. Şahla kale arasındaki bütün kareler boş olmalı. Uzun rokta bu b1, c1 ve d1’dir.
  4. Şah o anda tehdit altında olmamalı. Şah çekilmişken rokla kaçılamaz.
  5. Şahın geçeceği kare saldırı altında olmamalı. Kısa rokta f1, uzun rokta d1.
  6. Şahın varacağı kare saldırı altında olmamalı. Bu zaten her şah hamlesi için geçerli kuraldır: kısa rokta g1, uzun rokta c1.

Kenar durumlarda insanlar en çok burada yanılır. Hepsini beyaz şah e1’de, kaleler a1 ve h1’de, rok hakları tamken motorla denedik:

Durum Kısa rok Uzun rok
Siyah kale e5’te, şah çekiyor Yasak Yasak
Siyah fil a6’da, f1’i görüyor Yasak Serbest
Siyah kale g8’de, g1’i görüyor Yasak Serbest
Siyah kale h8’de, yalnız h1’deki kaleye saldırıyor Serbest Serbest
Siyah kale d8’de, d1’i görüyor Serbest Yasak
Siyah kale b8’de, yalnız b1’i görüyor Serbest Serbest
b1’de beyaz at duruyor Serbest Yasak

İki satır özellikle şaşırtır. Kale saldırı altındaysa rok serbesttir, çünkü kural yalnız şahın geçtiği ve vardığı kareleri sorar. Uzun rokta b1 tehdit altındaysa da rok serbesttir, çünkü şah b1’den geçmez; b1’in yalnız boş olması gerekir.

Bir yanılgı daha: oyunun başında şah yemiş olmak rok hakkını götürmez. 1.d4 e5 2.dxe5 Fb4+ 3.c3 Fc5 4.Af3 Ae7 5.e3 O-O 6.Fe2 d6 dizisinde beyaz ikinci hamleden sonra şah yer, araya piyon koyar; şah hiç oynamadığı için 7.O-O yasaldır.

Rok ne zaman yapılmalı?

Rokun kuralı değil ama pratiği de sık sorulur. Açılışta atları ve filleri oyuna soktuktan sonra, genelde ilk on hamle içinde rok yapmak yaygın bir öğüttür: şah merkezden uzaklaşır, kale de merkeze yaklaşır. Kısa rok daha az hazırlık ister (yalnız f1 ve g1 boşalmalı), uzun rok için b1, c1 ve d1’in üçünün de boşalması gerekir. Rakibin piyonları senin rok yaptığın kanada doğru ilerliyorsa öbür tarafa rok yapmak ya da bir süre beklemek daha güvenli olabilir.

Çözülmüş örnek: bu konumda rok yapabilir misin?

Konum: Beyaz: Şe1, Ka1, Kh1. Siyah: Şc8, Fa6. Sıra beyazda.

Koşulları sırayla kontrol edelim:

  1. Şah ve kaleler oynamış mı? Hayır, ikisi de başlangıç karesinde ve haklar tam.
  2. Aradaki kareler boş mu? f1 ve g1 boş; b1, c1 ve d1 boş.
  3. Şah tehdit altında mı? Hayır, a6’daki fil e1’i görmüyor.
  4. Geçilecek kare saldırı altında mı? a6’daki fil b5, c4, d3, e2 üzerinden f1’i görüyor. Kısa rok burada yasak olur.
  5. Uzun rok için d1 ve c1? Fil bu karelere ulaşamıyor.

Sonuç: O-O yasak, O-O-O yasal. Motorda da aynı sonuç çıktı. Beyaz kısa rok yapmak istiyorsa önce filin önünü kesmeli, örneğin bir taşı e2 ya da d3’e getirmelidir.

Satrançta piyon terfisi nedir?

Piyon terfisi, rakibin son sırasına (beyaz için 8., siyah için 1. sıra) ulaşan piyonun aynı hamlede vezir, kale, fil ya da ata dönüşmesidir. Terfi zorunludur: piyon son sırada piyon olarak kalamaz ve şaha dönüşemez. Motor da “e8” ya da “e8=Ş” hamlesini yasal saymaz; yalnız e8=V, e8=K, e8=F ve e8=A yazılabilir.

  • Kaç vezir olabilir? Sınır yok. Tahtada önceden bir vezirin olsa bile ikinci, üçüncü veziri alabilirsin; seçim önceden alınmış taşlarla sınırlı değildir.
  • Alarak terfi: Piyon çapraz alıp son sıraya da ulaşabilir. dxe8=V+ “d7’deki piyon e8’deki taşı aldı, vezir oldu ve şah çekti” demektir.
  • Gösterim: Türkçede e8=V, İngilizcede e8=Q yazılır.

Alt terfi, vezir yerine başka taş seçmektir ve iki durumda doğru hamledir:

Atla çatal. Beyaz: Şh1, piyonlar a2 ve e7. Siyah: Şd6, Vg7. 1.e8=A+! At hem d6’daki şaha şah çeker hem g7’deki vezire saldırır. Siyah şahını kurtarmak zorundadır (örneğin 1…Şe7), sonra 2.Axg7 ile vezir gider. 1.e8=V ise şah çekmez ve siyah vezirle oyunu sürdürür. Tek başına at mat edemediği için bu kazanç, beyazın a piyonu olduğu için işe yarar; piyon olmasaydı şah ve atla oyun yetersiz materyalden berabere biterdi.

Pattan kaçmak. Beyaz: Şc6, piyon c7. Siyah: Şa7. 1.c8=V?? pat olur: siyah şah tehdit altında değil, ama a8, b8, a6, b6 ve b7 karelerinin hepsi tutulduğu için yasal hamlesi yoktur. 1.c8=K! ise siyaha tek bir yasal hamle bırakır (1…Şa6) ve şah ile kale, yalnız şaha karşı her zaman mat edebilir.

Geçerken alma nedir, nasıl yapılır?

Geçerken alma, ilk hamlesinde iki kare ilerleyip senin piyonunun hemen yanına gelen rakip piyonu, tek kare gitmiş gibi çapraz alarak tahtadan kaldırmaktır. Alan piyon, rakip piyonun atladığı kareye geçer.

Koşullar:

  1. Senin piyonun beşinci sırada olmalı (beyaz için 5., siyah için 4. sıra).
  2. Rakip piyon ilk hamlesinde iki kare ilerlemiş olmalı ve senin piyonunun hemen yanına (sağına ya da soluna) gelmiş olmalı.
  3. Almayı hemen sonraki hamlede yapmalısın. Başka bir hamle yaparsan hak gider.
  4. Yalnız piyon geçerken alabilir. Diğer taşlar için böyle bir kural yoktur.
Geçerken alma ve terfi: solda e5'teki beyaz piyon, d7'den d5'e iki kare gelen siyah piyonu d6'ya geçerek alıyor; sağda c7'deki piyon c8'de vezir olursa pat, kale olursa oyun sürüyor

Örnek: 1.e4 a6 2.e5 d5 3.exd6 Siyahın d piyonu d7’den d5’e iki kare gelir ve e5’teki beyaz piyonun yanında durur. Beyaz 3.exd6 ile piyonunu d6’ya götürür, d5’teki siyah piyon tahtadan kalkar.

Motorla denediğimiz iki kenar durum:

  • Bir hamle beklersen hak gider. 1.e4 a6 2.e5 d5 3.h3 h6 dizisinden sonra 4.exd6 yasal değildir.
  • Tek kare ilerleyen piyon alınmaz. 1.e4 d6 2.e5 d5 dizisinde siyah piyon d6’dan d5’e tek kare gelmiştir; 3.exd6 yasal değildir.

Siyah da aynı hakka sahiptir: 1.a3 d5 2.a4 d4 3.e4 dxe3 dizisinde e2’den e4’e gelen beyaz piyonu d4’teki siyah piyon e3’e geçerek alır.

Üç özel hamle tek tabloda

Hamle Kim yapar? Ne zaman? Gösterim
Rok Şah ve kale Şah ve kale oynamamış, yol boş ve güvenliyken O-O, O-O-O
Terfi Piyon Son sıraya ulaştığı hamlede, zorunlu e8=V
Geçerken alma Piyon Rakip piyon iki kare gelip yanına durduğu hamleden hemen sonra exd6

Hamlelerin yazılışını ayrıntılı görmek için satranç notasyonu yazısına, terimlerin kısa tanımları için satranç terimleri sözlüğüne bakabilirsin.

Nasıl doğruladık?

Bu yazıdaki her konumu ve hamle dizisini bu sitedeki satranç oyununun kural motoruyla kurup denedik. Rok tablosundaki yedi durumun her birinde motorun O-O ve O-O-O hamlelerini yasal sayıp saymadığına baktık; şahın ve kalenin gidip geri döndüğü dizilerde rok hakkının gittiğini, önceden şah yemiş şahla rokun serbest olduğunu da aynı yolla doğruladık. Terfide e8=Ş’nin ve seçimsiz e8’in yasal olmadığını, c8=V’nin pat, c8=K’nin tek yasal cevabının Şa6 olduğunu; geçerken almada da hemen yapılan almanın yasal, bekletilen ve tek kare gelen piyona yapılanın yasal olmadığını motor gösterdi.

Rok ve terfiyi tanıdıktan sonra sıradaki adım, kısa matları tanımaktır; satranç mat çeşitleri yazısında bilinen mat kalıplarını topladık. Son sıraya ulaşan taşın güçlendiği bir başka oyun da dama: orada son sıraya varan taş dama olur ve çok kare gidebilir. Taşların temel yürüyüşleri için satranç taşları yazısı da burada.

Sık sorulan sorular

Satrançta rok nasıl yapılır?

Şahını kaleye doğru iki kare yana götürürsün, kale de şahın üstünden atlayıp şahın hemen yanındaki kareye geçer. Kısa rokta beyaz şah e1'den g1'e, kale h1'den f1'e gider. Uzun rokta şah e1'den c1'e, kale a1'den d1'e gider.

Şah tehdit altındayken rok yapılır mı?

Hayır. Şah çekilmiş durumdayken rok yapılamaz. Şahın geçeceği kare (kısa rokta f1) ya da varacağı kare (g1) rakip taşın saldırısındaysa da rok yasaktır. Ama tehdit kalkınca, şah ve kale hiç oynamadıysa, rok yine yapılabilir.

Rok hamlesi hangi taşlarla yapılır?

Rok yalnız şah ve aynı sıradaki kalelerden biriyle yapılır. Başka taşla rok olmaz. Şah ya da o kale oyun içinde bir kez bile oynadıysa, geri dönmüş olsa bile, o kaleyle rok hakkı kaybolur.

Piyon terfisinde hangi taş seçilir?

Piyon vezir, kale, fil ya da ata dönüşebilir. Çoğu zaman en güçlü taş olan vezir seçilir. Vezirin pat yaptıracağı ya da atın hemen şah çekip çatal yapacağı konumlarda başka taş seçmek daha iyidir.

Geçerken alma ne zaman yapılabilir?

Senin piyonun beşinci sıradayken (siyah için dördüncü) rakip piyon ilk hamlesinde iki kare ilerleyip hemen yanına gelirse, bir sonraki hamlende onu tek kare gitmiş gibi çapraz alabilirsin. Bu hak yalnız o hamle için geçerlidir.