Satranç Taktikleri: Çatal, Şiş ve Açmaz
Satranç taktikleri, bir iki hamlede taş kazandıran ya da mat eden kısa hamle dizileridir. En bilinenleri çatal (bir taşla iki taşa saldırmak), şiş (değerli taşı kaçırtıp arkasındakini almak), açmaz (bir taşı yerinden oynayamaz hale getirmek), açarak şah ve saptırmadır. Aşağıda her taktiği resimli bir konumla ve hamle hamle çözüyoruz.
Hamleler nasıl okunur?
Örneklerde Türkçe gösterim kullanıldı: Ş şah, V vezir, K kale, F fil, A at; piyonun harfi yoktur. Ac7 “at c7’ye gitti”, x alma, + şah, # mat demektir. ”??” büyük hata, ”!” iyi hamle işaretidir. Konumlar “Beyaz: Şe1, Ab5” gibi, her taşın harfi ve karesiyle verildi; taşları kendi tahtana dizip denemen için. Taşların nasıl gittiğinden emin değilsen önce satranç taşları yazısına göz at.
Satranç taktikleri isimleri: tek tabloda
| Taktik | İngilizce | Ne yapar? | Kim yapar? |
|---|---|---|---|
| Çatal | Fork | Bir taş aynı anda iki taşa saldırır | En çok at, piyon ve vezir |
| Şiş | Skewer | Değerli taş kaçınca arkasındaki alınır | Kale, fil, vezir |
| Açmaz | Pin | Öndeki taş kıpırdarsa arkadaki açığa çıkar | Kale, fil, vezir |
| Açarak saldırı | Discovered attack | Bir taş çekilince arkasındaki taşın saldırısı açılır | Her taş, arkada uzun menzilli taş |
| Çifte şah | Double check | İki taş aynı anda şah çeker, yalnız şah kaçabilir | Açarak şahın en güçlü hali |
| Arka sıra matı | Back rank mate | Kendi piyonlarının arkasında sıkışan şaha kale ya da vezirle mat | Kale, vezir |
| Saptırma | Deflection | Savunan taşı görevinden uzaklaştırmak | Çoğu zaman bir fedayla |
| Feda | Sacrifice | Daha büyük kazanç için bilerek taş vermek | Her taş |
Bu taktiklerin neredeyse hepsi aynı fikre dayanır: tek hamleyle iki şeyi tehdit etmek. Rakip tek hamlede yalnız bir tehdide cevap verebilir.
Çatal: bir taşla iki saldırı
Konum: Beyaz: Şe1, Ab5. Siyah: Şe8, Ka8. Sıra beyazda.
1.Ac7+ At hem e8’deki şaha hem a8’deki kaleye saldırır. Siyah şahını kurtarmak zorundadır, örneğin 1…Şd8. Ardından 2.Axa8 ve kale gider.
At çatalı en sinsi olanıdır, çünkü at saldırdığı taşlara düz ya da çapraz bir çizgiyle bağlı değildir ve saldırısı araya taş koyarak kesilemez. Piyon çatalı da sık görülür:
Konum: Beyaz: Şa1, piyon d4. Siyah: Şh8, Ac6, Ke6. 1.d5 piyon hem c6’daki ata hem e6’daki kaleye saldırır. Siyah kaleyi kurtarır (1…Ke8), 2.dxc6 ile at gider. 1 puanlık piyon 3 puanlık atı almıştır.
Çatal fırsatını görmek için rakip taşların hangi karelerde “aynı atın” ya da “aynı piyonun” menziline girdiğine bak. Şah ve vezir bir at sıçrayışı uzaklıkta iki kareye dizilmişse alarm çalmalı.
Şiş: değerli taş kaçar, arkadaki gider
Şiş, açmazın tersidir: aynı çizgide öndeki taş daha değerlidir.
Konum: Beyaz: Şg1, Ka1. Siyah: Şd6, Vh6. Sıra beyazda.
1.Ka6+ Kale 6. sıradan şah çeker. Şah bu sırada kalamaz, çünkü kale bütün sırayı tutar. Siyah örneğin 1…Şd5 ile çekilince kalenin önü açılır ve 2.Kxh6 ile vezir gider. Siyahın veziri araya giremez, çünkü kendi şahı yolunu kapatıyordur.
Şiş çoğu zaman oyun sonlarında, şah ile kale ya da şah ile vezir aynı sırada, sütunda veya çaprazda kaldığında çıkar. Taşlarını şahınla aynı çizgide bırakmamak en iyi korunmadır.
Açmaz: yerinden kıpırdayamayan taş
Açmazda öndeki taş daha az değerlidir. Arkasında şah varsa açmaz mutlaktır: o taşı oynatmak kuralla yasaktır, çünkü şahını tehdide açık bırakamazsın. Arkada vezir ya da kale varsa açmaz görelidir: taş oynayabilir ama arkadaki değerli taşı kaybedersin.
Konum: Beyaz: Şg1, Ke1, piyonlar d2 ve g2. Siyah: Şe8, Ae5. Sıra beyazda.
e5’teki at, e1’deki kale ile e8’deki şah arasında kalmıştır. 1.d4! piyon ata saldırır ve at kaçamaz. Siyah şahını e sütunundan çekse bile (1…Şf7) bir hamle kaybetmiştir: 2.dxe5 ile at gider.
Açmaz açılışlarda da sık görülür. Nimzo-Hint Savunması’nda 1.d4 Af6 2.c4 e6 3.Ac3 Fb4 hamlesiyle siyah fil c3’teki atı e1’deki şaha karşı açmaza alır. At oynayamaz, bu yüzden e4 karesini koruma görevini tam yapamaz. Bu açılış ve diğerleri için satranç açılışları yazısına bakabilirsin.
Açmazdaki taşa saldır kuralını hatırla: açmazdaki taş kaçamadığı için ona piyonla saldırmak çoğu zaman taş kazandırır.
Açarak saldırı ve açarak şah
Uzun menzilli bir taşın (kale, fil, vezir) önündeki kendi taşını çektiğinde, arkadaki taşın saldırısı “açılır”. Çekilen taş da bir şeye saldırırsa rakip iki tehdide birden cevap veremez.
Konum: Beyaz: Şg1, Ke1, Fe2. Siyah: Şe8, Va6. Sıra beyazda.
1.Fxa6+ Fil a6’daki veziri alır, aynı anda e1’deki kalenin önü açılır ve e8’deki şaha şah çekilir. Siyah önce şahını kurtarmak zorunda olduğu için fil geri alınmaz; vezir bedavaya gitmiştir.
Çekilen taş da şah çekerse buna çifte şah denir. İki taşın birden şah çektiği durumda araya taş koymak ya da saldıran taşı almak işe yaramaz, çünkü iki saldırıyı birden kesemezsin. Tek çıkış şahı kaçırmaktır.
Taktikten mata: arka sıra ve çoban matı
Bazı taktikler doğrudan mata gider. Arka sıra matı, rok yapmış şahın önündeki piyonlar hiç oynamadığında arka sıradan kale ya da vezirle verilen mattır; şah kendi piyonları yüzünden kaçamaz. Çoban matı ise fil ve vezirin birlikte f7’ye saldırdığı dört hamlelik mattır: 1.e4 e5 2.Fc4 Ac6 3.Vh5 Af6?? 4.Vxf7#. Siyah 3…g6 ya da 3…Ve7 ile f7’yi koruyarak bu mattan kurtulur.
İki matın tahtalı konumunu, neden mat olduğunu adım adım ve nasıl önleneceğini, aptal matı ve boğuk mat gibi öbür kalıplarla birlikte satranç mat çeşitleri rehberinde topladık.
Saptırma ve feda
Bazen rakibin bir taşı iki işi birden yapar: hem bir kareyi korur hem başka bir taşı savunur. Saptırma, o taşı görevlerinden birinden uzaklaştırmaktır. Çoğu zaman bir fedayla olur: rakibin almak zorunda kaldığı bir taş verirsin, savunan taş onu almaya gidince koruduğu kare ya da taş açıkta kalır.
Arka sıra matıyla birlikte sık görülür. Rakibin arka sırasını tek bir kale koruyorsa, o kaleyi başka bir kareye çekecek bir hamle aramaya değer. Kale yerinden ayrıldığı anda arka sıra boşalır.
Feda ise bir taşı bilerek vermektir. Fedanın haklı olup olmadığı tek bir soruyla anlaşılır: verdiğin taşın karşılığında daha fazlasını (mat, daha değerli bir taş ya da kesin bir saldırı) alıyor musun? Hesabı bitiremiyorsan feda değil, taş kaybıdır.
Taktikleri görmek için üç soru
Her hamleden önce şu sırayla bak, hem kendi fırsatlarını hem rakibin tehditlerini kaçırmazsın:
- Şah çeken hamleler. Rakibe şah çekebilen her hamle zorlayıcıdır; çatal, açarak şah ve matlar burada saklanır.
- Alma hamleleri. Hangi taşı alabilirim, karşılığında ne kaybederim? Puanları karşılaştır.
- Tehditler. Bir sonraki hamlede neyi tehdit edebilirim, rakip neyi tehdit ediyor? Korumasız taşlar ve aynı çizgide dizilmiş taşlar ilk hedeflerdir.
Sonra aynı soruları rakibin gözünden sor. Taktik hatalarının büyük kısmı ikinci adımı atlamaktan gelir.
Taktik çalışmanın kısa yolu
Taktik tanıma bir alışkanlıktır; okumakla değil, çok sayıda konum görmekle gelişir. Yukarıdaki her konumu tahtaya dizip hamleleri kendin oyna. Sonra satranç oyunu sayfasında Kolay seviyede bilgisayara karşı oynarken her hamleden önce üç soruyu sor; bilgisayar açıkta bıraktığı taşları seninle aynı hesapla cezalandırır, Geri al ile kaçırdığın taktiğe dönüp yeniden bakabilirsin.
Çift tehdit fikri başka oyunlarda da karşına çıkar. XOX oyununda aynı hamleyle iki sıra birden tehdit etmek kazanmanın tek yoludur; dama oyununda da rakibi zorunlu yemeye sokup arkadan iki taşı birden almak benzer bir hesaptır.
Sık sorulan sorular
Satrançta çatal nedir?
Çatal, tek bir taşın aynı anda iki ya da daha fazla rakip taşa saldırmasıdır. Rakip yalnız birini kurtarabildiği için öbürü gider. En bilinen örnek atın şah ve kaleye birlikte saldırmasıdır, ama piyon, vezir ve diğer taşlar da çatal yapabilir.
Satrançta açarak şah nedir?
Açarak şah, bir taşın çekilmesiyle arkasındaki kale, fil ya da vezirin rakip şaha şah çekmesidir. Çekilen taş aynı anda başka bir taşa saldırırsa rakip önce şahını kurtarmak zorunda kalır ve o taşı kaybeder.
Şiş ile açmaz arasındaki fark nedir?
İkisinde de saldıran taşın önünde aynı çizgide iki rakip taş vardır. Şişte öndeki taş daha değerlidir (çoğu zaman şah) ve kaçınca arkadaki alınır. Açmazda öndeki taş daha az değerlidir; kıpırdarsa arkadaki değerli taş açığa çıkacağı için yerinden oynayamaz.
Satranç taktikleri isimleri nelerdir?
En bilinenleri çatal, şiş, açmaz, açarak saldırı (açarak şah), çifte şah, arka sıra matı, saptırma ve fedadır. Bunların çoğu tek bir hamlenin iki şeyi birden tehdit etmesine dayanır.