Satranç Mat Çeşitleri: İsimleri ve Örnekleri
Satranç mat çeşitleri, şahı mat eden taşlara ve şahın sıkıştığı kalıba göre adlandırılır. En bilinenleri aptal matı, çoban matı, arka sıra matı, kale ile mat, vezirle mat, merdiven matı (iki kale), boğuk mat, Anastasia matı, Arap matı ve Boden matıdır. Hepsinde ortak olan şudur: şah tehdit altındadır ve ne kaçabilir, ne araya taş koyabilir, ne de saldıran taşı alabilir.
Aşağıda her mat çeşidini taşlarıyla ve hamleleriyle veriyoruz. Konumları “Beyaz: Şg1, Kd1” gibi taş harfi ve kareyle yazdık; bu sitedeki satranç oyununda ya da kendi tahtanda kurup deneyebilirsin. Taş harflerini bilmiyorsan satranç notasyonu yazısına bir göz at: Ş şah, V vezir, K kale, F fil, A at.
Satranç mat çeşitleri nelerdir? Tek tabloda
Mat çeşitleri iki gruba ayrılır: belirli taşlarla yalnız şaha karşı yapılan temel matlar ve oyun ortasında tekrar tekrar karşına çıkan isimli mat kalıpları.
| Mat adı | Mat eden taşlar | Şah nerede sıkışır? | Örnek son hamle |
|---|---|---|---|
| Aptal matı | Vezir | Kendi piyonlarının açtığı çaprazda | 2…Vh4# |
| Çoban matı | Vezir + fil | f7 karesinde | 4.Vxf7# |
| Arka sıra matı | Kale ya da vezir | Kendi piyonlarının arkasında | Kd8# |
| Kale ile mat | Kale + şah | Tahtanın kenarında | Ka8# |
| Vezirle mat | Vezir + şah | Tahtanın kenarında | Vg7# |
| Merdiven matı | İki kale | Kenara itilmiş | Kb8# |
| Boğuk mat | At | Kendi taşlarıyla çevrili köşede | Af7# |
| Anastasia matı | At + kale | Kenarda, at yanları tutar | Kh5# |
| Arap matı | At + kale | Köşede | Kh7# |
| Boden matı | İki fil | Uzun rok yapmış şah, çapraz kesişimde | Fa6# |
Aptal matı ve çoban matı nasıl yapılır?
Aptal matı satrançtaki en kısa mattır ve iki hamlede olur: 1.f3 e5 2.g4 Vh4#. Beyaz f ve g piyonlarını sürerek e1-h4 çaprazını açar; siyah vezir h4’ten şah çeker. Araya girecek taş yoktur, çünkü f2 ve g3 karelerine o anda hiçbir beyaz taş gelemez; şahın gidebileceği f2 de vezirin çaprazındadır.
Çoban matı dört hamlede olur: 1.e4 e5 2.Fc4 Ac6 3.Vh5 Af6?? 4.Vxf7#. Fil ve vezir birlikte, başta yalnız siyah şahın koruduğu f7 karesine saldırır. Son konumun neden mat olduğu adım adım şöyle görülür:
- Vezir f7’de şah çeker. Arada taş olmadığı için engellenemez.
- Şah veziri alamaz. c4’teki fil f7’yi korur; şah oraya giderse yine tehdit altında kalır.
- Başka taş da alamaz. f6’daki at f7’ye gidemez, siyahın başka bir taşı da o kareyi görmez.
- Şahın kaçacağı kare yok. d8’de vezir, f8’de fil, d7’de piyon var; tek boş kare e7’yi de f7’deki vezir tutar.
Siyahın üçüncü hamledeki hatası, 3…Af6 ile h5’teki vezire saldırmaya çalışırken f7’yi unutmasıdır. Çoban matını önlemenin iki doğru yolu var:
- 3…g6 vezire saldırıp onu geri çekilmeye zorlar. 4.Vf3 ile vezir yine f7’ye bakar; bu sefer 4…Af6 ile at, f3’teki vezirle f7 arasına girer ve tehdit biter.
- 3…Ve7 f7’yi doğrudan korur. Siyah sonra Af6 ve normal gelişimle devam eder.
Çoban matının fil ve vezirle iki taşa birden yüklenmesi, çatal ve açmaz gibi taktiklerin de temelidir; onları satranç taktikleri yazısında resimli konumlarla anlattık.
Bu iki matın dersi aynıdır: açılışta şahının önündeki f ve g piyonlarını gereksiz yere sürme ve f7 (beyazda f2) karesine yapılan saldırılara dikkat et.
Arka sıra matı nedir?
Arka sıra matı, kendi piyonlarının arkasında kalıp öne kaçamayan şaha, arka sıradan kale ya da vezirle verilen mattır.
Konum: Beyaz: Şg1, Kd1, piyonlar f2, g2, h2. Siyah: Şg8, piyonlar f7, g7, h7. Sıra beyazda.
1.Kd8# Kale d8’den şah çeker. f8 ve h8 kalenin sırasındadır, f7, g7 ve h7’de siyahın kendi piyonları durur. Siyahın araya koyacak ya da kaleyi alacak taşı yoktur.
Önlemenin yolu, uygun bir anda şah önündeki piyonlardan birini bir kare sürüp şaha hava deliği açmak (siyah için h6 ya da g6, beyaz için h3 ya da g3) ya da arka sırada her zaman bir kale bulundurmaktır. Arka sıradaki son kaleni oradan çekmeden önce şahının bir kaçış karesi olup olmadığına bak.
Kale ile mat nasıl yapılır?
Şah ve kale, yalnız kalmış rakip şahı her zaman mat edebilir. Bunun için rakip şah tahtanın kenarına itilir ve iki şah karşı karşıya gelince kale kenar sıradan şah çeker.
Konum: Beyaz: Şe6, Ka1. Siyah: Şe8. Sıra beyazda.
1.Ka8# Kale 8. sıranın tamamını tutar, d8 ve f8’e gidilemez. d7, e7 ve f7 karelerini e6’daki beyaz şah tutar. Şah kaçamaz, kale de şahtan uzakta olduğu için alınamaz.
İki kale ile mat (merdiven matı)
İki kale, şahı sıra sıra iterek mat eder; kaleler bir merdivenin basamakları gibi sırayla ilerler. Bu matta kendi şahına gerek yoktur.
Konum: Beyaz: Şh1, Ka5, Kb1. Siyah: Şg6. Sıra beyazda.
1.Kb6+ Şf7 2.Ka7+ Şg8 3.Kb8# a5’teki kale 5. sırayı kapatırken b1’deki kale 6. sıradan şah çeker; şah 7. sıraya çekilmek zorundadır. Sonra a5’teki kale 7. sıraya geçer, şah 8. sıraya gider. Son hamlede b sütunundaki kale 8. sırayı da kapatır. Siyah ikinci hamlede e8, f8 ya da g8’den hangisine giderse gitsin 3.Kb8# yine mattır.
İpucu: kaleleri rakip şahtan uzak tut. Şah kalenin yanına gelirse onu korumasız yakalayıp alabilir.
Vezirle mat nasıl yapılır?
Vezir ve şah, yalnız şaha karşı kale ile mattan daha hızlı mat eder, çünkü vezir hem düz hem çapraz kapatır.
Konum: Beyaz: Şf6, Vg1. Siyah: Şh8. Sıra beyazda.
1.Vg7# Vezir h8’in yanına gelir ve f6’daki şah tarafından korunur. Siyah şah veziri alamaz; g8 ve h7 de vezirin menzilindedir.
Pat tuzağı: Aynı konumda 1.Vg6?? oynarsan siyah şah h8’de tehdit altında değildir, ama g8, g7 ve h7 karelerinin hepsi tutulduğu için yasal hamlesi de yoktur. Bu pattır ve oyun berabere biter. Vezirle mat ararken her hamlede kendine şunu sor: rakip şahın en az bir yasal hamlesi kalıyor mu?
Boğuk mat nedir?
Boğuk mat, kendi taşlarıyla çevrili olduğu için kaçacak karesi kalmayan şaha atla verilen mattır. Atın şahı araya taş konarak kesilemez, bu yüzden şahın etrafı doluysa tek bir at yeter.
Konum: Beyaz: Şg1, Vb3, Ah6. Siyah: Şh8, Ka8, piyonlar g7, h7. Sıra beyazda.
1.Vg8+! Kxg8 2.Af7# Beyaz veziri g8’e feda eder. Vezir h6’daki atla korunduğu için şah onu alamaz; siyahın tek yasal hamlesi a8’deki kaleyle almaktır. Kale g8’e gelince şahın son boş karesini de kendisi kapatır. f7’ye gelen at h8’e şah çeker; g8’de kale, g7 ve h7’de piyonlar olduğu için şah hiçbir yere gidemez.
Anastasia matı ve Arap matı
İkisi de at ile kalenin birlikte verdiği matlardır ve en çok kısa rok yapmış şahın köşesinde görülür.
Anastasia matı. Beyaz: Şg1, Ka5, Ae7. Siyah: Şh7, piyon g7. Sıra beyazda. 1.Kh5# Kale h sütunundan şah çeker. e7’deki at g8 ve g6 karelerini tutar, g7’de siyahın kendi piyonu vardır, h6 ve h8 de kalenin sütunundadır.
Arap matı. Beyaz: Şg1, Ka7, Af6. Siyah: Şh8. Sıra beyazda. 1.Kh7# Kale h7’den şah çeker ve f6’daki atla korunur, bu yüzden şah onu alamaz. g8’i at, g7’yi kale tutar.
İki kalıbın farkı atın yerindedir: Anastasia matında at şahın yan karelerini (g8, g6) tutar ve kale sütundan gelir; Arap matında at kaleyi korur ve kale şahın hemen yanına yerleşir.
Boden matı: iki filin çaprazı
Boden matı, iki filin çapraz biçimde kesişen hatlarıyla, genelde uzun rok yapmış şaha verilen mattır.
Konum: Beyaz: Şg1, Ff1, Ff4. Siyah: Şc8, Kd8, Ad7, piyon a7. Sıra beyazda.
1.Fa6# a6’daki fil b7 üzerinden c8’e şah çeker. f4’teki fil c7 ve b8 karelerini tutar, b7’yi a6’daki fil kapatır, d7 ve d8’de siyahın kendi taşları vardır.
Bir konumun mat olup olmadığı nasıl anlaşılır?
Bir konumun mat olup olmadığını anlamak için şah çekilen tarafın üç kurtuluş yolunu sırayla denersin; üçü de kapalıysa mattır.
Yukarıdaki Anastasia matına bu üç soruyla bakalım:
- Şah kaçabilir mi? h7’deki şahın komşu kareleri g8, g6, h8, h6 ve g7’dir. g8 ve g6’yı e7’deki at, h8 ve h6’yı h5’teki kale tutar, g7’de kendi piyonu var. Kaçış yok.
- Araya taş konabilir mi? Kale h5’te, şah h7’de; aradaki tek kare h6. Siyahın h6’ya gelebilecek taşı yok.
- Saldıran taş alınabilir mi? h5’teki kaleye siyahın hiçbir taşı ulaşamıyor.
Üç soru da “hayır” diyorsa mat, şah yoksa ama hamle de yoksa pattır. Bu soruların hızlı hâli için satranç terimleri sözlüğündeki şah, mat ve pat tanımlarına bakabilirsin. Şahı rokla güvene almanın kurallarını da rok, terfi ve geçerken alma yazısında bulabilirsin.
Nasıl doğruladık?
Yazıdaki her konumu ve hamle dizisini bu sitedeki satranç oyununun kural motoruyla kurduk. Her başlangıç konumunun yasal olduğunu (her tarafta tek şah, sırası olmayan şah tehdit altında değil), yazdığımız her hamlenin yasal olduğunu ve Türkçe yazımının motorun ürettiğiyle aynı çıktığını, son konumların da mat olduğunu (şah tehdit altında ve yasal hamle sıfır) denetledik. Boğuk matta 1.Vg8+ sonrasında tek yasal hamlenin Kxg8, merdivende 2.Ka7+ sonrasında siyahın e8, f8 ve g8’den başka hamlesi olmadığını, vezirle mattaki 1.Vg6 hamlesinin pat olduğunu da aynı yolla doğruladık.
Mat kalıplarını tanımak, oyunda onları kurmanın ilk adımıdır. Çalışma sırası olarak önce vezirle ve kale ile matı boş tahtada kendin kur; bu iki mat, oyun sonunda önde olduğun hâlde berabere kalmamanı sağlar. Sonra arka sıra matını ve boğuk matı öğren, çünkü oyun ortasında en sık karşına çıkanlar bunlardır. Anastasia, Arap ve Boden matları daha seyrek görülür ama bir kez tanıdığında rakibin şahının çevresine bakış biçimin değişir. Bu sitedeki satranç oyununda bilgisayara karşı Kolay seviyede oynarken bu kalıpları aramayı dene. Rakibin şahını köşeye sıkıştırma fikri dama oyununda da işe yarar; orada da rakibin hiç hamlesi kalmazsa oyunu kazanırsın.
Sık sorulan sorular
Satrançta en hızlı mat hangisi?
En hızlı mat aptal matıdır ve iki hamlede olur: 1.f3 e5 2.g4 Vh4#. Beyaz, f ve g piyonlarını sürerek şahının çaprazını açar; siyah vezir h4'ten e1'deki şaha mat verir. Siyah da aynı hatayı yaparsa beyaz üç hamlede benzer bir mat verebilir.
Çoban matı nasıl yapılır?
Beyaz 1.e4, 2.Fc4 ve 3.Vh5 oynar; fil ve vezir birlikte f7'ye saldırır. Siyah bunu görmeyip örneğin 3...Af6 oynarsa 4.Vxf7# mattır. Siyah 3...g6 ya da 3...Ve7 ile f7'yi koruyarak çoban matından kurtulur.
Boğuk mat nedir?
Boğuk mat, kendi taşlarıyla çevrili olduğu için kaçacak karesi kalmayan şaha atla verilen mattır. Klasik örnekte siyah şah h8'de, g8'de kale, g7 ve h7'de piyonlar vardır; f7'ye gelen beyaz at mat eder.
Vezir ve şahla nasıl mat edilir?
Vezirle rakip şahı kenara doğru it, kendi şahını da yanına getir. Vezir şahın önündeki kareye, kendi şahının koruduğu bir yere gelince mat olur; örneğin beyaz şah f6'da, vezir g7'de, siyah şah h8'de mattır. Her hamlede siyah şahın bir hamlesi kaldığından emin ol, yoksa pat olur.
Mat ile pat arasındaki fark nedir?
Matta şah tehdit altındadır ve kurtulamaz; mat eden kazanır. Patta şah tehdit altında değildir ama sırası gelen oyuncunun hiç yasal hamlesi yoktur; oyun berabere biter.
Arka sıra matı nasıl önlenir?
Rok yaptığın şahın önündeki piyonlardan birini uygun bir anda bir kare sürerek (beyaz için h3 ya da g3) şahına kaçış karesi aç. Arka sırayı koruyan son kaleni oradan çekmeden önce de şahının bir kaçış karesi olup olmadığına bak.