JojuGames

Olasılık Hesaplama: Formül ve Kurallar

Olasılık hesaplamanın temel formülü şudur: bir olayın olasılığı = istenen durumların sayısı ÷ bütün durumların sayısı. Örneğin bir zar atıldığında 6 gelme olasılığı 1/6’dır, çünkü 6 eşit olasılıklı durumun yalnızca biri istenendir. Sonuç her zaman 0 ile 1 arasında çıkar; 0 imkânsız, 1 kesin demektir. Bu rehberde formülü, olasılık kurallarını ve “en az bir” sorularının pratik yolunu zar, iskambil kartı, tombala torbası ve okey taşlarıyla, her adımı çözerek anlatıyoruz.

Olasılık hesaplama formülü ve terimler

Bir olasılık sorusunu çözmeden önce dört kelimeyi tanımak gerekir:

Terim Anlamı Zar örneği
Deney Sonucu önceden bilinmeyen işlem Bir zar atmak
Çıktı Deneyin olası her bir sonucu 1, 2, 3, 4, 5 ya da 6
Örnek uzay Bütün çıktıların kümesi {1, 2, 3, 4, 5, 6}, 6 eleman
Olay Örnek uzayın, istediğimiz kısmı “Çift gelmesi” = {2, 4, 6}

Formül: P(olay) = olaydaki çıktı sayısı ÷ örnek uzaydaki çıktı sayısı. P, İngilizce probability (olasılık) kelimesinin baş harfidir.

Bu formülün tek bir şartı var: çıktıların hepsi eşit olasılıklı olmalı. Hilesiz bir zarda her yüz aynı olasılıkla gelir, iyi karılmış bir destede her kart aynı olasılıkla çekilir. Şart sağlanmıyorsa formül yanlış sonuç verir; bunun bir örneğini aşağıdaki hatalar bölümünde göreceksin.

Olasılık hesaplama nasıl yapılır? Dört adım

  1. Örnek uzayı yaz ya da say. Kaç farklı sonuç mümkün?
  2. İstenen durumları say. Bunlardan kaçı soruya uyuyor?
  3. Böl. İstenen ÷ bütün.
  4. Sadeleştir, gerekirse yüzdeye çevir. Kesri sadeleştir; yüzde için ondalığa çevirip 100 ile çarp.

Çözülmüş örnek: bir zarda asal sayı gelme olasılığı.

  1. Örnek uzay: {1, 2, 3, 4, 5, 6}, 6 çıktı.
  2. Asal olanlar: 2, 3 ve 5. 1 asal değildir. İstenen: 3 çıktı.
  3. 3 ÷ 6 = 3/6.
  4. Sadeleşmiş hâli 1/2, yani %50.

Zarla olasılık: iki zarın 36 durumu

İki zarın 36 olası sonucu 6'ya 6 tabloda; toplamı 7 olan 6 kutu vurgulanmış, olasılık 6/36 = 1/6

Tavlada iki zar birlikte atılır. Her zarın 6 yüzü olduğu için iki zarın 6 × 6 = 36 farklı sonucu vardır. Burada önemli bir ayrıntı var: birinci zarın 1, ikincinin 6 gelmesi ile birincinin 6, ikincinin 1 gelmesi iki ayrı durumdur. Zarları farklı renkte düşünürsen bu daha kolay görülür.

Çözülmüş örnek: iki zarın toplamının 7 olma olasılığı.

  1. Örnek uzay: 36 durum.
  2. Toplamı 7 olanlar: 1-6, 2-5, 3-4, 4-3, 5-2, 6-1. İstenen: 6 durum.
  3. 6/36 = 1/6, yaklaşık %16,7.

Toplam 7, iki zarla en sık gelen toplamdır. Toplam 2 ise yalnızca 1-1 ile, toplam 12 yalnızca 6-6 ile gelir; ikisinin de olasılığı 1/36’dır. Tavlada 6-5 gibi farklı iki sayının neden 36’da 2, düşeşin neden 36’da 1 geldiğini tavla mars ve terimler rehberinde anlattık. Zarları kendin denemek istersen tavla sayfasında bilgisayara karşı oynayabilirsin.

Kartla olasılık: 52 kartlık deste

Bir iskambil destesinde 4 renk (maça, kupa, karo, sinek) ve her renkte 13 kart, toplam 52 kart vardır. Destedeki düzeni iskambil kağıtları rehberinde ayrıntılı anlattık. İyi karılmış desteden bir kart çektiğinde:

Olay İstenen Olasılık Yaklaşık
Kupa çekmek 13 13/52 = 1/4 %25
As çekmek 4 4/52 = 1/13 %7,7
Resimli kart (vale, kız, papaz) 12 12/52 = 3/13 %23,1
Kırmızı kart 26 26/52 = 1/2 %50
Kupa veya as 16 16/52 = 4/13 %30,8

Son satıra dikkat: 13 kupa ve 4 as toplamı 17 eder, ama kupa ası iki grupta da var. Onu iki kez saymamak için bir kez çıkarırsın: 13 + 4 − 1 = 16. Bu, aşağıdaki toplama kuralının ikinci hâlidir.

Olasılık hesaplama kuralları

Üç temel olasılık kuralı: bağımsız olaylarda çarpma, aynı anda olamayan olaylarda toplama, en az bir sorularında 1 eksi hiç olmama olasılığı; zar örnekleriyle

Olasılık sorularının çoğu dört kuralla çözülür:

Kural Ne zaman? Formül
Tümleyen Bir olayın olmama olasılığı P(olmaz) = 1 − P(olur)
Çarpma İki bağımsız olay birlikte P(A ve B) = P(A) × P(B)
Toplama (ayrık) Aynı anda olamayan iki olaydan biri P(A veya B) = P(A) + P(B)
Toplama (örtüşen) Aynı anda olabilen iki olaydan en az biri P(A veya B) = P(A) + P(B) − P(A ve B)

Bağımsız olaylar birbirinin sonucunu etkilemez. İki zarın ayrı ayrı atılması bağımsızdır: iki zarda da 6 gelmesi 1/6 × 1/6 = 1/36.

Bağımlı olaylarda ikinci olasılık birinciye göre değişir. Desteden kart çekip geri koymadan ikinci kartı çektiğinde böyle olur.

Çözülmüş örnek: desteden art arda iki as çekmek.

  1. Birinci kartın as olma olasılığı: 4/52.
  2. Birinci kart as çıktı ve geri konmadı. Destede 51 kart, 3 as kaldı. İkinci kartın as olma olasılığı: 3/51.
  3. İkisi birlikte: 4/52 × 3/51 = 12/2652 = 1/221, yaklaşık %0,45.

Kartı geri koyup desteyi yeniden karsaydın iki çekiş bağımsız olurdu: 4/52 × 4/52 = 1/169. Geri koymamak olasılığı düşürdü, çünkü ilk as desteden eksildi.

“En az bir” soruları: tümleyenle çöz

“En az bir kez” diye başlayan sorular, doğrudan sayınca uzar; tersinden bakınca kısalır. En az bir kez olma olasılığı = 1 − hiç olmama olasılığı.

Çözülmüş örnek: dört zar atışında en az bir 6.

  1. Tek atışta 6 gelmeme olasılığı: 5/6.
  2. Dört atışta hiç 6 gelmemesi (atışlar bağımsız): 5/6 × 5/6 × 5/6 × 5/6 = 625/1296.
  3. En az bir 6: 1 − 625/1296 = 671/1296, yaklaşık %51,8.

Dört atışta en az bir 6 gelmesi yarıdan biraz fazla bir ihtimaldir. Sezgiyle “4 × 1/6 = 4/6” demek yanlış olurdu; bu hesap birden fazla 6 gelen atışları birkaç kez sayar.

Torbadan çekiş: tombala örnekleri

Tombalada torbada 1’den 90’a kadar numaralı 90 top vardır ve çekilen top torbaya geri konmaz. Her kartta 15 sayı bulunur. Oyunun akışını tombala nasıl oynanır rehberinde anlattık; burada yalnızca hesaplara bakalım.

  • İlk topun çift olması: 1-90 arasında 45 çift sayı var. 45/90 = 1/2.
  • İlk topun tek basamaklı olması: 1’den 9’a 9 sayı. 9/90 = 1/10.
  • İlk iki topun ikisinin de senin kartında olması: İlk top için 15/90. İlk top senin sayınsa torbada 89 top, kartında 14 işaretlenmemiş sayı kalır: 14/89. Birlikte 15/90 × 14/89 = 210/8010 = 7/267, yaklaşık %2,6.
  • İlk üç toptan en az birinin senin kartında olması: Hiçbirinin olmaması 75/90 × 74/89 × 73/88; tümleyeni yaklaşık %42,5.

Son örnekte hem tümleyen hem bağımlı olaylar birlikte kullanıldı: kartında olmayan 75 sayıdan biri çıktıkça torbadaki “senin olmayan” sayılar da birer azalır. Tombala oyununda torbayı sen çekersin; bu oranları birkaç oyunda gözlemleyebilirsin.

Okey taşlarıyla olasılık

Okey takımında 106 taş vardır: kırmızı, sarı, mavi ve siyah renklerde 1’den 13’e kadar her sayı iki kez (104 taş) ve iki sahte okey. Taşların dağılımını okeyde kaç taş var rehberinde anlattık. Ters çevrilmiş 106 taştan rastgele birini çektiğinde:

Olay İstenen Olasılık Yaklaşık
Kırmızı taş 26 26/106 = 13/53 %24,5
Herhangi bir 13 8 8/106 = 4/53 %7,5
Sahte okey 2 2/106 = 1/53 %1,9

Çözülmüş örnek: 106 taştan üç taş çekince en az birinin sahte okey olması.

  1. Sahte okey olmayan taş sayısı: 104.
  2. Üçünün de sahte okey olmaması (geri konmadan): 104/106 × 103/105 × 102/104.
  3. Sadeleştir: 104’ler birbirini götürür, kalan 103 × 102 ÷ (106 × 105) = 10506/11130.
  4. En az bir sahte okey: 1 − 10506/11130 = 624/11130, yaklaşık %5,6.

Sık yapılan hatalar

  • Örtüşen olayları toplamak. “İki zarda en az bir 6” için 1/6 + 1/6 = 12/36 demek yanlış; 6-6 durumu iki kez sayılır. Doğrusu 11/36.
  • Eşit olasılıklı olmayan durumları saymak. İki zarın toplamı 2’den 12’ye 11 farklı değer alır, ama “toplam 7’nin olasılığı 1/11” değildir. Bu 11 toplam eşit olasılıklı değildir; doğru hesap için 36 durumu saymak gerekir.
  • Sırayı unutmak. 1-6 ile 6-1 iki ayrı durumdur.
  • Geri koyma bilgisini atlamak. Kart ya da top geri konmuyorsa ikinci kesrin hem payı hem paydası değişir.
  • “Uzun süredir gelmedi, artık gelir” düşüncesi. Bağımsız atışlarda geçmiş sonuçlar geleceği değiştirmez. 6 on atıştır gelmediyse bile on birinci atışta olasılığı 1/6’dır.

Olasılık bir sonucu garanti etmez; çok sayıda deneme yapıldığında sonuçların nereye yaklaşacağını söyler. Bir zarı altı kez atınca tam bir kez 6 gelmeyebilir, ama altı bin kez atınca 6’ların sayısı bine yakın çıkar. Hesapları kendin denemek, formülü ezberlemekten daha kalıcıdır: bir zar ya da bir deste kart al, yukarıdaki örneklerden birini birkaç düzine kez dene ve sonuçlarını say.

Sık sorulan sorular

Olasılık hesaplama formülü nedir?

Bir olayın olasılığı = istenen durumların sayısı ÷ bütün durumların sayısı. Örneğin bir zarda çift sayı gelmesi: istenen durumlar 2, 4, 6 (3 durum), bütün durumlar 6; olasılık 3/6 = 1/2.

Olasılık yüzdeye nasıl çevrilir?

Kesri ondalık sayıya çevirip 100 ile çarparsın. 1/6 = 0,1666… olduğu için yaklaşık %16,7 eder. 3/4 ise 0,75, yani %75'tir.

Bağımsız olay ne demek?

Birinin sonucu öbürünü etkilemeyen olaylardır. İki zarın ayrı ayrı atılması bağımsızdır. Desteden kart çekip geri koymadan ikinci kartı çekmek ise bağımlıdır, çünkü ilk kart destenin bileşimini değiştirir.

Olasılık 1'den büyük olabilir mi?

Hayır. Olasılık 0 ile 1 arasındadır. 0 imkânsız olay, 1 kesin olaydır. Hesabın 1'den büyük çıkıyorsa bazı durumları iki kez saymışsın demektir.

Zarda 6 uzun süredir gelmediyse gelme olasılığı artar mı?

Hayır. Zarın hafızası yoktur; her atışta 6 gelme olasılığı yine 1/6'dır. Önceki sonuçların sonrakini etkilediğini düşünmek çok yaygın bir düşünce hatasıdır.