JojuGames

Elo Nedir? Satranç Puanı Nasıl Hesaplanır

Elo, satranç oyuncularının gücünü tek bir sayıyla gösteren puan sistemidir: iki oyuncunun puan farkından kimin ne kadar puan alması beklendiği hesaplanır, maçtan sonra puan beklenenden iyi oynayana geçer. Formül iki adımdır: beklenen skor E = 1 / (1 + 10^((Rb − Ra) / 400)), yeni puan R + K × (S − E). Aşağıda her adımı sayılarla hesapladık.

Puanı hiç hesaplamadan da satranç oynayabilirsin; sitedeki satranç oyununda bilgisayara karşı üç seviye var, ama orada puan tutulmaz. Bu yazı turnuvalarda ve çevrim içi sitelerde gördüğün puanın nereden geldiğini anlatıyor.

Elo nedir? Kısa tanım

Elo, bir oyuncunun gücünü rakiplerine karşı aldığı sonuçlardan hesaplayan derecelendirme sistemidir. Adını, sistemi geliştiren Macar asıllı Amerikalı fizik profesörü Arpad Elo’dan alır. ABD Satranç Federasyonu sistemi 1960’ta, Dünya Satranç Federasyonu FIDE ise 1970’te kullanmaya başladı.

Sistemin temel fikri şudur:

  • Her oyuncunun bir puanı vardır. Puan farkı büyüdükçe güçlü tarafın kazanma beklentisi artar.
  • Maç sonunda gerçek sonuç beklentiyle karşılaştırılır.
  • Beklentiden iyi oynayan puan kazanır, kötü oynayan puan kaybeder. İki oyuncunun aynı K katsayısını kullandığı bir maçta birinin kazandığı puan öbürünün kaybettiği puana eşittir.

Elo bir kısaltma değil, soyadıdır; doğru yazımı “ELO” değil Elo’dur. Satranç dışında da kullanılır: pek çok çevrim içi oyun, eşleştirme puanına halk arasında “elo” der, ama bu oyunların çoğu kendi formülünü kullanır.

Satranç puanına ne denir?

Satranç puanına genel olarak derece, rating ya da Elo puanı denir. İki resmi puan sık karşına çıkar:

Puan Kim hesaplar? Nerede geçerli?
FIDE Elo Dünya Satranç Federasyonu (FIDE) FIDE’ye kayıtlı uluslararası ve ulusal turnuvalar
UKD (Ulusal Kuvvet Derecesi) Türkiye Satranç Federasyonu (TSF) Türkiye’deki federasyon turnuvaları
Çevrim içi site puanı Oyunu oynadığın site Yalnız o site; başka sitenin puanıyla doğrudan karşılaştırılmaz

Çevrim içi sitelerin bir kısmı Elo’nun geliştirilmiş hâli olan Glicko türü sistemler kullanır. Bu yüzden bir sitedeki 1500 ile FIDE’deki 1500 aynı gücü göstermez. Puanını öğrenmek istiyorsan FIDE kaydın varsa FIDE’nin puan listesinde adınla arayabilirsin; UKD için Türkiye Satranç Federasyonu’nun sitesine bakılır.

Elo puanı nasıl hesaplanır?

Elo puanı iki adımda hesaplanır: önce maçtan ne kadar puan alman beklendiği, sonra gerçek sonuca göre yeni puanın bulunur.

1. Beklenen skor (E):

E = 1 / (1 + 10^((Rb − Ra) / 400))

Burada Ra senin puanın, Rb rakibin puanıdır. E, 0 ile 1 arasında bir sayıdır ve “bu maçtan ortalama kaç puan alırım” sorusunun cevabıdır. Eşit puanlı iki oyuncuda E = 0,5 çıkar.

2. Yeni puan:

Yeni puan = R + K × (S − E)

S gerçek skordur: galibiyet 1, beraberlik 0,5, yenilgi 0. K ise bir maçın puanı ne kadar oynatacağını belirleyen katsayıdır. K büyükse puan hızlı değişir, küçükse yavaş.

FIDE yeni ve genç oyunculara daha büyük, çok yüksek puanlı oyunculara daha küçük K uygular; böylece yeni oyuncunun puanı gerçek gücüne çabuk yaklaşır, yerleşmiş oyuncununki tek bir kötü günde çok oynamaz. Güncel K değerlerini FIDE’nin derecelendirme yönetmeliğinden kontrol etmen gerekir; aşağıdaki örneklerde hesabı göstermek için K = 20 kullandık.

Puan farkı ne anlama gelir? Beklenen skor tablosu

Puan farkı, güçlü tarafın maç başına ortalama ne kadar puan alması gerektiğini gösterir. Formülü farklı puan farkları için hesapladık:

Puan farkı Güçlü tarafın beklenen skoru Zayıf tarafın beklenen skoru
0 0,50 0,50
50 0,57 0,43
100 0,64 0,36
200 0,76 0,24
300 0,85 0,15
400 0,91 0,09
800 0,99 0,01
Puan farkına göre beklenen skor eğrisi: fark 0'da 0,50, 200'de 0,76, 400'de 0,91, 800'de 0,99

Bunu “kazanma olasılığı” diye okumak tam doğru değildir, çünkü beraberlikler de yarım puan olarak bu sayının içindedir. 0,76 beklenen skor, 100 maçta yaklaşık 76 puan toplamak demektir; bu 76 galibiyetle de, 60 galibiyet ve 32 beraberlikle de olabilir.

Çözülmüş örnek: 1500, 1700’e karşı

1500 puanlı Ayşe ile 1700 puanlı bir rakibin maçını hesaplayalım (K = 20).

  1. Ayşe’nin beklenen skoru: E = 1 / (1 + 10^((1700 − 1500) / 400)) = 1 / (1 + 10^0,5) = 1 / (1 + 3,162) = 0,240.
  2. Rakibin beklenen skoru: 1 − 0,240 = 0,760.
  3. Ayşe kazanırsa: 1500 + 20 × (1 − 0,240) = 1500 + 15,2 = 1515,2. Rakip 1700 − 15,2 = 1684,8 olur.
  4. Berabere biterse: 1500 + 20 × (0,5 − 0,240) = 1505,2. Rakip 1694,8 olur.
  5. Ayşe kaybederse: 1500 + 20 × (0 − 0,240) = 1495,2. Rakip 1704,8 olur.
1500 puanlı oyuncunun 1700 puanlı rakibe karşı galibiyette 15,2 puan kazandığını, beraberlikte 5,2 puan kazandığını, yenilgide 4,8 puan kaybettiğini gösteren çubuk grafik

Sonuç ilk bakışta şaşırtıcıdır: Ayşe için beraberlik bile puan kazandırır, çünkü ondan beklenen 0,5’ten az puandı. Güçlü taraf için tersi geçerlidir; beraberlik ona puan kaybettirir.

Turnuvada toplu hesap

Turnuvada her maç ayrı ayrı hesaplanıp toplanabilir ya da beklenen skorlar toplanıp tek seferde hesaplanır; aynı K için ikisi aynı sonucu verir. 1500 puanlı bir oyuncu dört maç oynasın:

Rakip Beklenen skor Gerçek skor
1400 0,640 1
1550 0,429 0,5
1650 0,297 1
1800 0,151 0
Toplam 1,516 2,5

Puan değişimi: 20 × (2,5 − 1,516) = +19,7. Oyuncu turnuvayı yaklaşık 1520 puanla bitirir.

Elo puanı nasıl yükselir?

Elo puanı, puanının gösterdiğinden daha iyi sonuç aldığında yükselir; bir maçta kazanacağın puan rakibin ne kadar güçlü olduğuna bağlıdır. K = 20 için hesapladığımız tablo:

Rakip senden Galibiyet Beraberlik Yenilgi
400 puan zayıf +1,8 −8,2 −18,2
200 puan zayıf +4,8 −5,2 −15,2
Eşit +10,0 0 −10,0
200 puan güçlü +15,2 +5,2 −4,8
400 puan güçlü +18,2 +8,2 −1,8

Tablodan üç sonuç çıkar. Zayıf rakipleri yenmek az puan getirir, onlara yenilmek çok puan götürür. Güçlü rakiplere karşı beraberlik bile puan kazandırır. Puanı yükseltmenin tek kalıcı yolu da gerçek gücü artırmaktır: sistem, bir süre şanslı sonuç alan oyuncuyu sonraki maçlarda yine beklentisine çeker.

K katsayısı neden önemli?

K katsayısı, tek bir maçın puanı ne kadar oynatacağını belirler. Etkisini görmek için küçük bir simülasyon yaptık: gerçek gücü 1800 olan ama 1500 puanla başlayan bir oyuncu, kendi puanına yakın rakiplerle 200 maç oynuyor. Her ayar 2.000 kez tekrarlandı.

K Puanın gerçek güce ilk kez 50 puan yaklaştığı maç (medyan) 200 maç sonra gerçek güçten sapma (medyan)
10 126. maç 26 puan
20 59. maç 29 puan
40 28. maç 40 puan

Büyük K puanı hızla doğru yere taşır ama sonra iniş çıkışı da büyüktür; küçük K daha sakindir ama yavaş yetişir. Federasyonların yeni oyuncuya büyük, deneyimli oyuncuya küçük K vermesinin nedeni budur.

Puan unvanlar için ne anlama gelir?

FIDE unvanlarının her biri için ulaşılması gereken bir en düşük puan vardır. Büyükusta ve uluslararası usta unvanlarında puanın yanında turnuvalarda norm denen başarılar da gerekir.

Unvan Gereken en düşük FIDE puanı
Aday usta (CM) 2200
FIDE ustası (FM) 2300
Uluslararası usta (IM) 2400 (normlarla)
Büyükusta (GM) 2500 (normlarla)

Unvan adlarının ve diğer satranç sözcüklerinin anlamlarını satranç terimleri sözlüğünde bulabilirsin.

Elo sisteminin sınırları

Elo yalnız sonuçlara bakar; oyunun nasıl oynandığını bilmez. Bu yüzden birkaç sınırı vardır:

  • Az maçla güvenilmez. Birkaç maçlık puan, şansın etkisini taşır.
  • İlk puan tahminle başlar. Yeni bir oyuncunun puanı, puanlı rakiplere karşı oynadığı ilk maçların sonuçlarından hesaplanır. Pek çok çevrim içi site ise herkese aynı başlangıç puanını verip ilk maçlarda puanı hızlı oynatır. İki durumda da ilk puan, sonrakiler kadar güvenilir değildir.
  • Havuz dışına taşınmaz. Bir sitedeki ya da ülkedeki puan, başka havuzdaki puanla aynı ölçekte değildir.
  • Tek taraflı sonuçla fark ölçülemez. Sitedeki botlarla yaptığımız ölçümde Kolay seviye, Orta seviyeye karşı oynadığı 20 oyunun hepsini kaybetti. Skor 0 olunca formül sonsuz bir fark verir; yani “Orta, Kolay’dan şu kadar puan güçlü” demek için iki tarafın da puan alması gerekir. Bu ölçümün ayrıntısı bilgisayara karşı satranç yazısında.

Hızlı oyunların ayrı puan listesi vardır; klasik, hızlı ve yıldırım satrançta aynı oyuncunun üç farklı puanı olabilir. Bu türlerin süre sınırları satranç süre kuralları yazısında.

Nasıl hesapladık?

Tablolardaki bütün sayılar yukarıdaki iki formülle Python’da hesaplandı ve elle bir kez daha kontrol edildi (örneğin 10^0,5 = 3,162). K katsayısı simülasyonunda oyuncunun her maçı, gerçek gücüne göre formülün verdiği olasılıkla kazandığı varsayıldı; beraberlik yok sayıldı, rakiplerin puanı oyuncunun o anki puanının ±100 çevresinde rastgele seçildi. Bu bir öğretim modelidir, gerçek turnuva verisi değildir. FIDE’nin güncel K değerleri yazılmadı, çünkü yönetmelik değişebilir; resmi değer için FIDE’nin kendi yönetmeliğine bakmalısın.

Puan hesabını öğrendikten sonra puanını yükseltmenin yolu yine oyundan geçer. Oyunların çoğu oyun sonunda kazanılır ya da kaçırılır; satranç oyun sonu rehberi ile başlayabilir, satrançtan bir mola istersen dama oynayabilirsin.

Sık sorulan sorular

Elo puanı nedir?

Elo puanı, bir oyuncunun gücünü rakiplerine karşı aldığı sonuçlardan hesaplayan sayıdır. Puanı yüksek olan oyuncunun kazanması daha olasıdır. Her maçtan sonra puan, beklenen sonuçla gerçek sonuç arasındaki farka göre artar ya da azalır.

Satranç puanı nasıl hesaplanır?

Önce beklenen skor bulunur: E = 1 / (1 + 10^((rakibin puanı − senin puanın) / 400)). Sonra yeni puan = eski puan + K × (gerçek skor − E) hesaplanır. Galibiyet 1, beraberlik 0,5, yenilgi 0 sayılır; K ise bir maçın puanı ne kadar oynatacağını belirleyen katsayıdır.

Satranç puanına ne denir?

Satranç puanına genel olarak derece, rating ya da Elo puanı denir. Uluslararası puan FIDE'nin hesapladığı Elo'dur. Türkiye Satranç Federasyonu'nun ulusal puanına ise UKD, yani Ulusal Kuvvet Derecesi denir.

Elo mu ELO mu yazılır?

Doğrusu Elo'dur. Elo bir kısaltma değil, sistemi geliştiren Arpad Elo'nun soyadıdır. Bu yüzden büyük harflerle ELO yazmak yanlıştır.

Yenilen oyuncu her zaman çok puan mı kaybeder?

Hayır. Kaybedilen puan rakibin gücüne bağlıdır. Senden 200 puan güçlü birine yenilirsen beklenen skorun zaten düşük olduğu için K = 20 ile yaklaşık 5 puan kaybedersin. Senden 200 puan zayıf birine yenilirsen yaklaşık 15 puan gider.