JojuGames

Domino Tarihi: Domino Oyunu Nereden Gelir?

Domino tarihinin bilinen en eski izleri Çin’dedir: orada iki zarın sonuçlarını taşlara aktaran, boş yüzü olmayan bir taş oyunu yüzyıllardır oynanır. Bugün oynadığımız 28 taşlık domino ise Avrupa’da 18. yüzyılda, önce İtalya’da görülür ve Fransa üzerinden yayılır. İkisi arasında doğrudan bir bağ olup olmadığı kesin bilinmiyor. Çift altılı takımla oyunun kendisini domino sayfasında oynayabilirsin.

Domino oyunu nedir?

Domino, her biri iki yarıya bölünmüş ve her yarısında benekle gösterilen bir sayı bulunan taşlarla oynanan bir masa oyunudur. Oyunun çoğu türünde taşlar uçlarındaki sayılar eşleşecek şekilde bir sıraya eklenir. Sitedeki sürümde elindeki taşları herkesten önce bitirmeye çalışırsın; çekmeli ve bloklu olarak oynanır ve 100 puana ilk ulaşan maçı kazanır.

“Domino” kelimesi hem bir taşın, hem bütün takımın, hem de bu taşlarla oynanan oyunların adı olarak kullanılır. Türkçede taşın yarısındaki noktalara benek denir.

Domino ilk nerede ortaya çıktı?

Domino benzeri taşlarla oynanan oyunların bilinen en eski yazılı izleri Çin’dedir ve Çin’de bu taşların ortaçağdan beri bilindiği kabul edilir. Ancak ilk taşın kim tarafından ya da tam hangi yıl yapıldığı bilinmiyor; kesin bir tarih veren anlatılara temkinli yaklaşmak gerekir. Dominoyu eski Mısır’a ya da tek bir mucide bağlayan hikâyeler de belgeyle desteklenmiş değildir.

Çin dominosu bugün bildiğimiz takımdan farklı bir mantıkla kurulur. Her taş, iki zar atıldığında çıkabilecek bir sonucu gösterir. Bu yüzden:

  • Taşların yüzlerinde 1’den 6’ya kadar benek bulunur, boş yüz yoktur.
  • İki zarın sırası önemsiz 21 farklı sonucu vardır (6 çift ve 15 karışık sonuç).
  • Tipik Çin takımı 32 taştır: 21 sonucun 11’i takımda ikişer kez, 10’u bir kez bulunur.

Bu taşlarla oynanan bilinen Çin oyunlarının bir kısmı, Avrupa dominosu gibi taş dizmeye değil, kart oyunlarına benzer şekilde el toplamaya ve elleri karşılaştırmaya dayanır.

Domino Avrupa’ya ne zaman geldi?

Avrupa dominosu 18. yüzyılda İtalya’da görülür; oradan Fransa’ya geçer ve yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da yaygın bir oyun hâline gelir. Daha sonra İngiltere’ye ve Avrupa’nın geri kalanına yayılır.

Avrupa takımı Çin takımından iki noktada ayrılır:

Çin dominosu Avrupa dominosu (çift altılı)
Sayılar 1-6 0-6 (boş yüz var)
Farklı taş 21 28
Takımdaki taş 32 (11 taş iki kez) 28 (her taş bir kez)
Oyunun mantığı Çoğunlukla kart oyunlarına benzer: el toplama, karşılaştırma Taşları eşleşen uçlara dizme

Avrupa dominosunun Çin taşlarından mı türediği, yoksa ayrı mı ortaya çıktığı kesin bilinmiyor. Çin’den Avrupa’ya taşındığını düşünenler de var, aradaki farkların ayrı bir kökene işaret ettiğini söyleyenler de. Bu yazıda bir tarafı kesin doğru gibi sunmuyoruz.

Eski Avrupa takımları sıklıkla kemik ya da fildişinden, bazen arkası koyu bir ağaçla birleştirilerek yapılırdı. Bugün satılan takımların çoğu plastik ya da reçinedir.

Domino adı nereden geliyor?

Domino kelimesinin kökeni kesin değildir. En sık anılan açıklama, adı Avrupa’da karnavallarda giyilen ve domino denen kapüşonlu pelerinle ya da yarım maskeyle ilişkilendirir. Bu benzetmeye göre koyu zemin üzerindeki açık renkli benekler bu kıyafeti hatırlatır. Açıklama yaygındır ama kanıtlanmış değildir; kelimenin oyuna nasıl geçtiğini gösteren kesin bir belge yoktur.

Domino etkisi terimi nereden gelir?

Domino etkisi, uç uca dizilmiş taşlardan birinin devrilince ötekileri de sırayla devirmesinden gelen bir benzetmedir ve bir olayın zincirleme başka olaylara yol açmasını anlatır. Terim özellikle 1950’lerde ABD dış politikasında konuşulan “domino teorisi” ile yaygınlaştı: bir ülkede yaşanan siyasi değişimin komşu ülkelere de yayılacağı düşüncesi.

Taşları dizip devirmek de ayrı bir uğraş hâline geldi. Bu devirme gösterilerinde oyun oynanmaz, taşlar yalnızca bir desen kurmak için kullanılır.

Türkiye’de domino nasıl oynanır?

Türkiye’de domino, Avrupa’daki gibi çift altılı takımla, taşları eşleşen uçlara dizerek oynanır. Dominonun Türkiye’ye ne zaman geldiğine ve ne zaman yaygınlaştığına dair güvenilir bir tarih bilmiyoruz; bu yüzden burada bir yıl vermiyoruz.

Bu sitedeki domino iki yaygın türü bir arada sunar:

  • Çekmeli: Dağıtılmayan taşlar yedekte durur; uyan taşın yoksa yedekten çekersin.
  • Bloklu: Yedek yoktur; uyan taşın yoksa pas geçersin.

Elini ilk bitiren, rakiplerin elinde kalan benekleri puan olarak yazar. 2, 3 ya da 4 kişiyle, bilgisayara ya da aynı cihazda arkadaşlarına karşı oynanır. Kuralların tamamı ve puanlama örnekleri domino oyunu sayfasında. Benzer bir taş ve sayı mantığını okey sayfasında, şans ile hesabın karıştığı başka eski bir oyunun hikâyesini tavla tarihi yazısında bulabilirsin.

Çin dominosu ile Avrupa dominosu karşılaştırması: Çin taşlarında 1-6 benek ve boş yüz yok, 32 taş; Avrupa çift altılı takımda 0-6, 28 taş

Domino takımında kaç taş var?

En yaygın çift altılı domino takımında 28 taş vardır. Bu sayıyı ezberlemek yerine hesaplayabilirsin: 0’dan 6’ya 7 farklı sayı var ve her taş bu sayılardan iki tanesini (aynı da olabilir) bir kez içerir.

  1. Çiftler: 0-0, 1-1, …, 6-6. 7 taş.
  2. Karışık taşlar: 7 sayıdan iki farklısını seçmenin yolu 7 × 6 / 2 = 21 taş.
  3. Toplam: 7 + 21 = 28. Kısa yoldan: (7 × 8) / 2 = 28.

Aynı mantık daha büyük takımlara da uyar. En büyük sayı n olan “çift n’li” takımda taş sayısı (n + 1)(n + 2) / 2 olur:

Takım Sayılar Taş sayısı Çift sayısı Bir sayının geçtiği taş Toplam benek
Çift altılı 0-6 28 7 7 168
Çift dokuzlu 0-9 55 10 10 495
Çift on ikili 0-12 91 13 13 1.092
Çift on beşli 0-15 136 16 16 2.040

Büyük takımlar daha çok oyuncu ya da daha uzun eller için kullanılır. Toplam benek formülü n(n + 1)(n + 2) / 2’dir: çift altılıda 6 × 7 × 8 / 2 = 168.

Domino takımı hesabı: çift altılı 28 taş ve 168 benek, çift dokuzlu 55 taş ve 495 benek, çift on ikili 91 taş ve 1092 benek

Örnek: 168 benek nasıl çıkar?

Çift altılı takımda her sayı 7 taşta geçer, ama çift taşta iki kez sayılır. Örneğin 4 sayısı 4-0, 4-1, 4-2, 4-3, 4-5, 4-6 taşlarında birer kez, 4-4’te iki kez görünür: toplam 8 yarım. Bu her sayı için aynıdır. O hâlde toplam benek:

  • 8 × (0 + 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6) = 8 × 21 = 168

Bu hesap oyunda da işe yarar. Masada ve elinde kaç tane 4’lü yarım gördüğünü sayarsan, rakiplerin elinde kaç tane kaldığını çıkarırsın. İki kişilik oyunda her oyuncuya 7 taş dağıtılır; 28 taştan 7 taşlık 1.184.040 farklı el çıkabilir ve 6-6’nın senin elinde olma ihtimali 7/28, yani yüzde 25’tir. Elinde hiç çift olmaması için 7 taşın hepsinin 21 karışık taştan gelmesi gerekir: bunun 116.280 yolu var, yani ihtimal yaklaşık yüzde 9,8. Başka bir deyişle iki kişilik oyunda her on elin dokuzunda en az bir çiftin olur. İki kişiye dağıtılan 14 taşın hiçbirinin çift olmaması ise yaklaşık binde 3 ihtimaldir; ilk elde en büyük çifti tutanın başlaması kuralı bu yüzden neredeyse hep işler.

Nasıl hesapladık: Taş sayılarını ve toplam benekleri, her takım için bütün taşları bilgisayarda tek tek listeleyip toplayarak bulduk ve formüllerle karşılaştırdık; iki yol aynı sonucu verdi. Çin takımı için 1-6 arası 21 sonucun beneklerini topladık (147) ve iki kez bulunan 11 taşı ekleyince 32 taşlık takımın toplamı 227 çıktı. 1.184.040, 28 taştan 7 taş seçmenin kombinasyon sayısıdır; 116.280 da 21 karışık taştan 7 seçmenin sayısıdır.

Sık sorulan sorular

Domino oyunu nerede ortaya çıktı?

Domino benzeri taşlarla oynanan oyunların bilinen en eski yazılı izleri Çin'dedir. Bugün oynanan 28 taşlık Avrupa dominosu ise 18. yüzyılda İtalya'da görülür ve Fransa üzerinden yayılır. İkisinin arasında doğrudan bir bağ olup olmadığı kesin bilinmiyor.

Çin dominosu ile Avrupa dominosu arasındaki fark ne?

Çin dominosu iki zarın 21 farklı sonucunu taşlara aktarır, boş yüz yoktur ve tipik takım 32 taştır çünkü 11 taş ikişer kez bulunur. Avrupa dominosunda boş (0) yüz vardır, her ikili bir kez bulunur ve çift altılı takım 28 taştır.

Domino takımında kaç taş var?

En yaygın çift altılı takımda 28 taş vardır: 0'dan 6'ya kadar her sayı ikilisi bir kez bulunur ve 7 tanesi çifttir. Çift dokuzlu takım 55, çift on ikili takım 91 taştır.

Domino etkisi ne demek?

Domino etkisi, art arda dizilmiş taşlardan biri devrilince hepsinin sırayla devrilmesinden gelen bir benzetmedir: bir olayın zincirleme başka olaylara yol açması. Terim özellikle 1950'lerde ABD dış politikasında konuşulan domino teorisiyle yaygınlaştı.

Domino adı nereden geliyor?

Domino kelimesinin kökeni kesin değildir. Sık anılan açıklama, adı karnavallarda giyilen ve domino denen kapüşonlu pelerinle ya da maskeyle ilişkilendirir; siyah zemin üzerindeki beyaz benekler bu kıyafete benzetilmiş olabilir. Bu açıklama kanıtlanmış değildir.